Analyse

De EER-brede schatting van het Nordic Council of Ministers (2019: EUR 52-84 mrd/jr gezondheidskosten, EUR 10-20 mrd plausibele 20-jaars saneringskosten) is nadrukkelijk niet naar Nederland doorgerekend in deze analyse, omdat een verantwoorde pro-rata extrapolatie geen officiele NL-bron heeft (zie Action-ticket). De bekende NL-cijfers (EUR 68 mln op 52 locaties vs. ~4.000 potentieel vervuilde locaties) tonen een orde-grootte-kloof die onderstreept dat het huidige saneringstempo en -budget (2026: EUR 11,1 mln SPUK-aanvraag) niet in verhouding staat tot de opgave. === TFA uit bestrijdingsmiddelen (aanvulling scientist, 27-09-2026, Action 229) === Volgorde: eerst stoppen, dan de bron aanpakken, dan pas herstel/zuivering (RuleId 10). Sources 402-409, datapoints 480-489, policies 180-183 (bij analysis 40). Probleem in cijfers. De afzet van PFAS-houdende gewasbeschermingsmiddelen steeg van 250.000 kg werkzame stof (2022) naar 456.000 kg werkzame stof (2024) (ILT 2026, kabinetsbrief 2026D42909; het ILT-nieuwsbericht noemt 465.000, rapport en kabinet 456.000; eenheid bevestigd met LVVN-afzet per werkzame stof, source 412; dp 480; de stijging 2023-2024 komt voor ca. 94% uit fluazinam, van 39.857 naar 215.808 kg werkzame stof, dp 495). Daaruit komt jaarlijks ten minste 21.000 kg TFA vrij. Dat is een ondergrens: de Deense omzettingspercentages zijn beschikbaar voor maar 7 van de 27 in NL gebruikte PFAS-pesticiden (dp 481). Ter vergelijking: bedrijven lozen volgens een grove schatting ca. 2.000 kg PFAS per jaar naar water, en via de Rijn kwam 60.000-80.000 kg TFA per jaar (ILT) resp. 93.000 kg in 2023 (Deltares, via de kabinetsbrief) binnen, uit meerdere bronnen (dp 482). TFA breekt niet af. Het zit in 73% van de metingen in ondiep grondwater, 11% ligt boven de indicatieve drinkwaterrichtwaarde van 2.200 ng/l, en bij ongewijzigd beleid bereikt het binnen 20 jaar het diepe grondwater waaruit drinkwater wordt gewonnen (dp 483). RIVM (1-7-2026) vond PFAS in alle 1.629 moedermelkmonsters, waarvan 18% boven de risicogrens van 133 ng/l. TFA is daarin niet gemeten, dus dat cijfer zegt niets over TFA of pesticiden (dp 489). 1. STOP. Denemarken trok in 2025 alle 33 middelen op basis van 6 TFA-vormende werkzame stoffen in (fluazinam, fluopyram, diflufenican, mefentrifluconazol, tau-fluvalinaat, flonicamid; dp 488). NL: het Ctgb herbeoordeelt sinds 18-12-2025 46 middelen op basis van dezelfde stoffen minus flonicamid, plus fluazifop-P-butyl. De besluiten vallen uiterlijk 30-04-2028, met daarna maximaal 18 maanden respijt (6 maanden verkoop + 12 maanden opgebruik). Samen is dat 64% van het gebruikte volume (dp 484). Een derde van het volume valt erbuiten, waaronder flonicamid (ca. 9%). Voorgestelde stopmaatregelen: policy 180 (geen PFAS-middelen in grondwaterbeschermingsgebieden, via gebruiksvoorschrift en Omgevingswet; ILT noemt beide mogelijk) en policy 181 (versnelde nationale uitfasering naar Deens voorbeeld). Het kabinet wil het gebruik sterk verminderen, te beginnen in grondwaterbeschermingsgebieden, en komt eind 2026 met een maatregelenpakket. 2. BRON. Lacune: de 46 middelen zijn 40% van de toegelaten PFAS-middelen. Voor de overige 60% is niet beoordeeld of ze TFA vormen (dp 485). Het Ctgb kan cumulatie van TFA uit meerdere middelen en actuele grondwatermetingen niet meewegen, en de specifieke zorgplicht/minimalisatieplicht (PFAS is sinds eind 2024 ZZS) is voor de open teelt onduidelijk (ILT). Het kabinet laat ontbrekende gegevens onderzoeken, zonder termijn. ECHA/EFSA publiceren hun TFA-vormingsonderzoek in de zomer van 2027. Voorgestelde bronmaatregelen: policy 182 (dataplicht TFA-vorming voor alle PFAS-middelen plus cumulatietoets) en policy 183 (omschakelsteun en alternatieven, concept). Bestaand: policy 146 (heffing naar giftigheid; de Deense heffing sinds 2013, sinds 1-4-2023 140 DKK per belastingseenheid + 20 DKK/kg werkzame stof, dp 490 bij analysis 40) en policy 125 (vervuiler betaalt; nu gericht op industriele lozers, niet op pesticiden). Grensoverschrijdend: de Rijn-instroom vraagt EU-bronbeleid (herbeoordeling werkzame stoffen, REACH-restrictie medio 2027 voor hulpstoffen en koudemiddelen). 3. HERSTEL / ZUIVERING (pas na stop en bron). Fysieke infrastructuur: - Grondwaterbeschermingsgebieden leveren twee derde van het drinkwater (kabinet). De GWB-winningen in het Haskoning-kostenonderzoek leveren 49,6% van de productie (dp 486). - Drinkwaterzuivering: gangbare technieken (actieve kool) verwijderen TFA nauwelijks. Er is omgekeerde osmose (RO) nodig, met ca. 20% sterk vervuilde afvalwaterstroom van het onttrokken water, meer onttrekking, hoger energie- en materiaalgebruik en een lastig te verwerken concentraat (dp 487). ILT: geloosd concentraat brengt TFA terug in het oppervlaktewater, dus de milieubelasting verandert niet. - Rijn en oppervlaktewater: drinkwater uit oppervlaktewater bevat in meer dan de helft van de gevallen meer PFAS dan de RIVM-advieswaarde, grotendeels TFA (ILT; zie ook dp 83). De Rijn voert 60.000-93.000 kg TFA per jaar aan (dp 482). Kostenposten zuivering (niet als budgetitem vastgelegd, zie voorstel): - Grondwaterwinningen, zwaarste scenario bij ongewijzigd beleid: investering ruim EUR 4,4 mld + ca. EUR 340 mln per jaar (Haskoning 2026 i.o.v. IenW, via kabinetsbrief 2026D42909; het rapport zelf is niet openbaar gevonden). - Haskoning-presentatie 19-03-2026 (source 408): t.o.v. ca. EUR 0,90/m3 conventionele zuivering minimaal +EUR 0,60/m3 (>70%) als TFA met RO moet worden verwijderd. - Oppervlaktewaterwinningen: 'hoge kosten', niet gekwantificeerd. VOORSTEL (niet uitgevoerd): neem de EUR 4,4 mld + 340 mln/jr op als vermeden-kostenpost (baseline 'niets doen') in de MKBA van policies 180/181, pas nadat het Haskoning-rapport is ingezien. Daarbij de reikwijdte bewaken (alleen GWB-winningen, zwaarste scenario) en geen deel ervan aan één maatregel toerekenen zonder bron. Er is geen bestaande policy of budgetitem waar deze kosten logisch onder vallen: policy 124 (Chemie-fonds) gaat over bodemsanering, niet over drinkwaterzuivering. Onzekerheden. (a) Flutolanil: UBA (Diehle e.a. 2025, source 409) rekent flutolanil tot de negen prioritaire TFA-bronnen en geeft het een van de hoogste vormingspotentiëlen per ha. Dat is een worst-case modelaanname (100% vorming); empirische TFA-vorming is niet aangetoond en een NL-specifiek onderzoek is niet gevonden. Flutolanil zit niet in de Ctgb-herbeoordeling en valt dus in de 60%-lacune. (b) Deense tarieven: geverifieerd (source 406). (c) Het ILT-rapport noemt 23 Deense verboden middelen; dat is de stand van juli 2025, de eindstand is 33. (d) Trouw 18-11-2025 (116 middelen, 25 werkzame stoffen) is geverifieerd: 116 toegelaten middelen op basis van 25 PFAS-werkzame stoffen (sept. 2025), primaire bron CLM-rapport 1236 (source 410, dp 491). Niet geverifieerd en niet opgenomen: CLM-alternatieven consumptieaardappel, Landbouw & Fodevarer-schatting DKK 2,1 mld/jr, WUR-impactanalyse GWB (2025-14). Scores: E_Escalation_Risk van 7 naar 8, omdat TFA zich onomkeerbaar ophoopt, binnen 20 jaar de winningsdiepte bereikt en een zuiveringsopgave van miljarden oplevert. S (8) en C (8) blijven gelijk.