Veilig kraanwater, vervuilde bronnen

Het kraanwater voldoet vrijwel altijd aan de wettelijke normen. Het RIVM vindt het verantwoord om kraanwater te blijven drinken (ILT, Drinkwaterkwaliteit 2024). Dat is echter de verdienste van de drinkwaterbedrijven, niet van het beleid. Volgens de Inspectie bevatten grond- en oppervlaktewater nog te veel meststoffen, bestrijdingsmiddelen, PFAS en andere schadelijke stoffen. Ook is de huidige zuivering ‘in de meeste gevallen niet effectief genoeg’ om PFAS onder de gezondheidskundige richtwaarde van het RIVM te krijgen (ILT 2025).

De Kaderrichtlijn Water (KRW, art. 7.3) verplicht Nederland zijn drinkwaterbronnen zo te beschermen dat de benodigde zuivering omlaag kan. In de praktijk neemt de zuiveringsinspanning juist toe, omdat de bronnen niet meer aan de normen voldoen. Nederland voldoet daarmee niet aan artikel 7.3 (Koepelrapport tussenevaluatie KRW, Kamerstuk 27625-696, 2024). Een landelijke inventarisatie (RIVM 2020) liet zien dat de waterkwaliteit in 135 van de 216 drinkwaterwinningen een probleem is: vrijwel alle oppervlaktewaterwinningen en de helft van de grondwaterwinningen.

PFAS: een norm die niet beschermt

Sinds 12 januari 2026 geldt een Europese norm van 100 ng/l voor de som van 20 PFAS. Nederland haalt die. Maar het RIVM adviseert een veel strengere richtwaarde van 4,4 ng/l (PFOA-equivalenten), afgeleid van de gezondheidskundige grenswaarde van EFSA.

• Richtwaarde vaak overschreden: in 2015–2021 werd die richtwaarde overschreden in 57% van de monsters drinkwater uit oppervlaktewater en in 10% van de monsters uit grondwater. Bij acht pompstations lag het gemiddelde op 12–20 ng PEQ/l. Dat is drie tot vijf keer de richtwaarde (RIVM 2022-0149).
• Te veel PFAS binnen: via voedsel en drinkwater samen krijgen Nederlanders te veel PFAS binnen. Voedsel draagt ruim drie keer zoveel bij als drinkwater (RIVM 2023). Voor wie drinkwater uit oppervlaktewater krijgt, is het aandeel van drinkwater wel substantieel: circa 27% van de blootstelling, tegen 6% bij drinkwater uit grondwater (Arcadis 2025, op basis van RIVM 2023).
• PFAS in het bloed: bij vrijwel de hele Nederlandse bevolking ligt de hoeveelheid PFAS in het bloed boven de gezondheidskundige grenswaarde (RIVM-biomonitoring, Kamerbrief 21 juli 2025).
• Geen besluit over strengere norm: het kabinet schrijft zelf dat ‘de huidige normering niet beschermend genoeg is’. Toch neemt het nog geen besluit over een strengere norm en wacht het op een WHO-advies (Kamerbrief 21 juli 2025).

Een belangrijke bron is industriële uitstoot. Rond Chemours in Dordrecht oordeelde de Onderzoeksraad voor Veiligheid dat overheden reactief optreden en dat de bewijslast voor schadelijkheid bij de overheid ligt. De Raad adviseerde het voorzorgsbeginsel zwaarder te laten wegen bij het vergunnen van persistente stoffen (OVV 2023). De rechtbank Rotterdam oordeelde in 2023 dat Chemours aansprakelijk is voor schade door zijn PFAS-uitstoot. In Vlaanderen concludeerde een parlementaire onderzoekscommissie dat 3M in Zwijndrecht PFAS in de Schelde loosde ‘zonder melding, zonder vergunning’, en dat de overheid tekortschoot (NOS 2022). Zie de MKBA-analyse PFAS.

Pesticiden en hun afbraakproducten

In vrijwel al het oppervlaktewater dat als bron voor drinkwater dient, worden bestrijdingsmiddelen een of meer keren boven de norm aangetroffen. In ongeveer 25% van het grondwater voor drinkwater ligt de concentratie boven de norm (CLO/RIVM). Het drinkwater zelf blijft vrijwel steeds onder de norm, maar alleen door extra maatregelen en zuivering.

• Desfenylchloridazon: dit afbraakproduct van het onkruidmiddel chloridazon (suikerbieten, bollen) is in 43,5% van de ondiepe grondwaterfilters aangetroffen. In 9,1% lag het boven de signaleringswaarde van 1 µg/l (Grondwaterkwaliteit Nederland 2021–2022). In grondwater bij drinkwaterbronnen is tot 21 µg/l gemeten (KWR 2017). Chloridazon is pas sinds 2022 niet meer toegelaten. Het afbraakproduct blijft nog decennia in het grondwater.
• TFA: de afzet van PFAS-bestrijdingsmiddelen steeg van circa 250.000 naar 456.000 kg (2022–2024). Daaruit ontstaat jaarlijks minstens 21.000 kg TFA. Via de Rijn komt daarnaast 60.000 tot 93.000 kg TFA per jaar binnen. TFA zit in 73% van de metingen in ondiep grondwater; in 11% ligt het boven de drinkwaterrichtwaarde van 2.200 ng/l (ILT 2026; Kamerbrief 11 september 2026). In 2024 was TFA goed voor 27% van alle overschrijdingen van signaleringsparameters in drinkwater (ILT 2025).
• Lozingen in de Maas: in 2025 moesten drinkwaterbedrijven 56 keer de inname van Maaswater stoppen of beperken, samen 192 dagen. Door een langdurige lozing van het bestrijdingsmiddel propamocarb kon WML ongeveer drie maanden geen Maaswater innemen (RIWA-Maas 2026).

Oorzaken in het beleid:

• Toelating: het Ctgb mag bij de toelating niet toetsen aan de KRW-normen. Volgens het PBL (2019) komt een deel van de waterproblemen voort uit gebreken in de toelating (Vewin 2025). Bij TFA kan het Ctgb de optelsom uit meerdere middelen niet meewegen. De herbeoordeling van 46 PFAS-middelen loopt tot uiterlijk april 2028 (ILT 2026).
• Handhaving: veel agrariërs weten niet dat er in grondwaterbeschermingsgebieden beperkingen gelden (Vewin 2025).

Zie de MKBA-analyse Pesticiden.

Nitraat: het mestbeleid schiet tekort

Volgens het RIVM is de waterkwaliteit sinds 2012 niet structureel verbeterd. Het is ‘zeer onwaarschijnlijk’ dat het huidige beleid de doelen van de Nitraatrichtlijn haalt. Op landbouwpercelen bevat het uitspoelingswater gemiddeld 65,5 mg nitraat per liter op zand en 83,5 mg/l op löss, bij een norm van 50 (RIVM Nitraatrapportage 2024). In ongeveer 20% van de grondwaterwinningen zijn nitraat en de daardoor vrijkomende stoffen nikkel en sulfaat nu of straks een probleem. Afgesproken was dat 34 kwetsbare grondwaterbeschermingsgebieden in 2025 onder de norm zouden zitten. Met de vrijwillige aanpak wordt dat in een groot deel van die gebieden niet gehaald (Vewin 2024). Sinds 2026 heeft Nederland geen derogatie meer en geldt de Europese norm van 170 kg stikstof uit dierlijke mest per hectare; het 8e actieprogramma Nitraatrichtlijn is uitgesteld tot uiterlijk 1 juli 2027 (Kamerstuk 33 037, nr. 641 en nr. 645). De uitwerking staat in het subdossier Nitraat en mest. Zie ook de MKBA-analyse Veestapel.

Medicijnresten en microplastics

Medicijnresten: jaarlijks komt minstens 190 ton medicijnresten in het oppervlaktewater terecht. Mogelijk komt daar 50 tot 500 ton bij doordat afbraakproducten in het water terugvormen tot de oorspronkelijke stof. Van 19 geneesmiddelen zijn de risicogrenzen voor waterleven overschreden (RIVM 2020). Volgens RIWA-Rijn stijgt de vracht uit rioolwater nog steeds. Dat is in strijd met het Rijn-doel van 30% reductie (RIWA-Rijn 2025).

Microplastics: hier past nuance. Rivierwater bevat 12 tot 450 deeltjes per liter, maar de zuivering verwijdert 80–99%. Kraanwater levert minder dan 1% van onze totale inname; flessenwater bevat meer (KWR/drinkwaterbedrijven, H2O 2025). Microplastics zijn een bron- en milieuprobleem, maar geen hoofdroute via de kraan.

Rijn en Maas: streefwaarden structureel overschreden

Het aantal stoffen boven de streefwaarden voor drinkwaterbronnen (European River Memorandum) in de Rijn steeg van 64 (2023) naar 75 (2024) en 86 (2025). Die stijging komt deels doordat er meetpunten bij zijn gekomen (RIWA-Rijn). Daardoor kunnen de drinkwaterbedrijven geen drinkwater meer maken met eenvoudige, natuurlijke zuivering. De Maas levert drinkwater aan ruim zeven miljoen mensen in Nederland en België. Volgens RIWA-Maas zijn lozingsvergunningen er verouderd en ontbreekt een volledig overzicht van lozingen.

KRW 2027: het doel wordt gemist

Ook als alle geplande maatregelen worden uitgevoerd, haalt Nederland de goede toestand van grond- en oppervlaktewater in 2027 naar verwachting niet. Tellen de eisen voor drinkwaterwinningen mee, dan verkeren slechts 4 van de 23 grondwaterlichamen in goede toestand. De KRW-toetsing mist bovendien PFAS, medicijnresten en veel industriestoffen: de getoetste stoffen verklaren maar 30% van de giftige belasting van het water (Koepelrapport tussenevaluatie KRW 2024).

Wie betaalt?

Drinkwatertarieven zijn wettelijk kostendekkend, dus extra zuivering betaalt de burger via de waterrekening. In 2026 stegen de tarieven gemiddeld 4%, mede omdat ‘de kwaliteit van de bronnen vaak onvoldoende’ is (Vewin). Het aandeel van vervuiling in die stijging is niet becijferd. De ramingen voor de toekomst:

• PFAS in oppervlaktewater: om drinkwater uit oppervlaktewater onder de PFAS-richtwaarde te krijgen is omgekeerde osmose nodig. Arcadis raamt de investering op €4,1–6,2 miljard, plus minstens €23–30 miljoen per jaar aan stroom. Onderhoud en de verwerking van het concentraat zijn daarin niet meegerekend. De bouw duurt circa tien jaar (Arcadis 2025).
• TFA in grondwater: in het zwaarste scenario is ruim €4,4 miljard nodig plus circa €340 miljoen per jaar (Haskoning 2026, via Kamerbrief 11 september 2026; het rapport zelf is niet openbaar).

De ramingen gaan over verschillende bronnen en scenario’s en zijn niet een-op-een op te tellen. Samen wijzen ze op een orde van grootte van €4 tot 10 miljard aan investeringen, plus honderden miljoenen per jaar. Omgekeerde osmose levert bovendien een sterk vervuilde afvalstroom op van circa 20% van het water.

De oorzakenketen

1. Toelating zonder watertoets: middelen zoals chloridazon en de PFAS-bestrijdingsmiddelen worden toegelaten zonder toets aan de KRW-doelen en zonder te kijken naar de optelsom van afbraakproducten zoals TFA.
2. Vergunningen en toezicht: industriële lozingen (Chemours, 3M, lozers langs Rijn en Maas) worden vergund en gecontroleerd op basis van verouderde vergunningen en met onvolledig zicht op wat er geloosd wordt. De overheid moet schade bewijzen in plaats van de vervuiler.
3. Mestbeleid: de nitraatbelasting van grondwater daalt al jaren niet structureel, en vrijwillige afspraken voor grondwaterbeschermingsgebieden halen hun doel niet.
4. Normen lopen achter: de wettelijke PFAS-norm ligt ruim boven wat het RIVM gezondheidskundig verantwoord vindt, en besluiten worden uitgesteld.

Het resultaat: de kosten verschuiven van de vervuiler naar de drinkwaterklant, en de bronnen worden elk jaar vuiler.

Wat moet er gebeuren (stop – bron – herstel)

Stop: geen PFAS-bestrijdingsmiddelen meer in grondwaterbeschermingsgebieden. Volg het Deense voorbeeld van uitfasering.

Bron:

• Een dataplicht voor TFA-vorming bij alle PFAS-middelen.
• Een wettelijke KRW-toets bij toelating door het Ctgb.
• Een giftigheidsheffing op bestrijdingsmiddelen.
• De bewijslast bij de producent en vergunninghouder.
• Lozingsvergunningen met een einddatum.
• Een generiek mestbeleid dat de drinkwaterbronnen daadwerkelijk beschermt.

Herstel: laat de vervuiler betalen voor de sanering en de extra zuivering, en richt een chemiefonds op.

Uitwerking in de analyses Pesticiden (voorstellen stoppen en bronaanpak), PFAS (chemiefonds, vervuiler betaalt) en Veestapel (nitraat; zie ook het subdossier Nitraat en mest). In Truetopia is schoon bronwater het uitgangspunt, niet een steeds duurdere zuiveringsinstallatie.