Het financieel systeem: geldschepping via krediet, onderpand en publieke risico's

Analyse

# CONCEPT MKBA-analyse: Het financieel systeem, geldschepping, onderpand en publieke risico's Status: CONCEPT vastgelegd als ana:102 (10-11-2026). Werkwijze: MKBA-werkwijzer (CPB/PBL), Burgerplatform RuleId 10 (eerst stoppen, dan bron, dan herstel). Ontbrekend bewijs staat als PM. Schattingen zijn gemarkeerd. Scheiding (besluit Harmen t709u): **de analyse bevat alleen de probleemanalyse** (situatie, oorzaken, schade/kosten van de huidige situatie). **Maatregelen staan in aparte policies**, elk met policy_effect-rijen, zodat die naast de analysis_effect-rijen te vergelijken zijn. ## 0. Voorgestelde koppeling - **Subject:** 173 "Financieel stelsel" (bestaat, nog geen MKBA). Alternatief: 177 "Geldschepping". Geen nieuw subject nodig. - **Mandaat:** 12 "Financiële dienstbaarheid" (doel: een financieel systeem dat de reële economie dient). Alternatief: 6 "Monetaire soevereiniteit". - **Geen bestaande analyse** behandelt het financieel systeem als geheel. Voorstel: nieuwe kapstokanalyse (ana:102) onder subject 173. Die verwijst naar bestaande deelanalyses: - ana:17 HRA (pol:296, pol:414; dp:1133-1136, dp:580, dp:1241) - ana:8 Private rentelast woningbouw (dp:463, dp:464) - ana:61 veestapel, met bankpolicies pol:206 en pol:208; dp:575, 576, 582, 583 - ana:45 NII / Fonds Brede Welvaart (pol:223-225), ana:89 aardgasbaten - ana:101 armoede, ana:68 leenstelsel, subjects 298, 308, 252, 144, 142, 193, 210 - ana:98/ana:100 (box 3 / pretbox): vermogensrendement, alleen indirect - **Bestaande bronnen te koppelen:** src:480, src:499, src:500, src:501, src:502, src:481, src:1153, src:384, src:497, src:496, src:1159, src:2478, src:1508, src:379, src:2091, src:1226. - **Gekoppelde maatregelen (policies):** stop S1-S5, bron B1-B6, herstel H1-H4. Bestaand: pol:296 en pol:414 (S1), pol:208 (B1), pol:206 (H1). Nieuwe concept-policies: S2-S5, B2-B6, H2-H4. Zie sectie 5 en de gekoppelde policies. ## 1. Probleemdefinitie Het grootste deel van het geld in Nederland is giraal geld, en dat ontstaat wanneer banken krediet verlenen (BoE 2014; src:480). Het kredietvolume, en dus de geldhoeveelheid, wordt vooral gestuurd door winstgevendheid en onderpand. In Nederland is dat onderpand vooral woningen: hypotheekschuld ca. €890 mld (dp:464), bijna 45% aflossingsvrij (dp:580). Daarnaast is het systeem sterk verweven met onderpand. Banken houden zelf uitgegeven RMBS aan als onderpand. Pensioenfondsen dekken renterisico af met derivaten en storten of ontvangen marges (H1 2022: €82 mld bijgestort, DNB). Daardoor ontstaan liquiditeits- en besmettingsrisico's die voor burgers en volksvertegenwoordigers moeilijk zichtbaar zijn. Publieke problemen (te toetsen in de MKBA): 1. **Systeemrisico en publieke kosten van crises.** Bij de crisis van 2008-2009 bedroeg het outputverlies in NL 26,1% bbp en de fiscale kosten 14,3% bbp (Laeven en Valencia 2018). De netto kosten voor de Staat van Fortis/ABN AMRO en SNS waren €19,0 mld per 31-12-2019 (AR, tussenstand). De garantiefaciliteit van €200 mld (plafond) gaf per saldo +€1,5 mld. 2. **Impliciete subsidie aan systeembanken (too big to fail).** IMF GFSR 2014: in de eurozone $90-300 mld (2011-12), een fundingvoordeel van 60-90 bp (2013). Het Nederlandse aandeel is PM. 3. **Procycliciteit en vermogensongelijkheid via onderpand.** De koppeling van krediet aan woningwaarde stuwt de prijzen (DNB: "tekenen van overwaardering", dp:1135) en bevoordeelt eigenaren boven huurders en starters. HRA als versterker: €12,1 mld in 2027 (dp:1133). 4. **Transparantie en democratische controle.** Onderpandstromen tussen banken, pensioenfondsen, CCP's en de Staat (DSTA) zijn voor buitenstaanders moeilijk te volgen. Voorbeeld: de presentatiewijziging door ING van €185/163 mld (Kamervragen Omtzigt/Ronnes 2018). Burgers verliezen vertrouwen (de video is daar een signaal van). 5. **Toegang en vrijheid in het betalingsverkeer.** Banken hebben een poortwachtersrol (Wwft). DNB (2022) stelt dat de aanpak te weinig risicogericht is en leidt tot de-risking en onnodige lasten. Toegang tot contant geld is een publieke voorziening (subject 252). De digitale euro heeft een houdlimiet in de range €500-3.000 (ECB, nog niet vastgesteld). **Wat de analyse NIET aanneemt:** beschuldigingen uit de video die niet bevestigd zijn: verhulling via ABP/PFZW, een "ponzi", een geplande schuldagenda. Die staan in onzekerheden en datagaten (zie 9) en vragen om onafhankelijk onderzoek (herstelpolicy H2). ## 2. Nulalternatief (referentie) — bestaand beleid dat het probleem in stand houdt of vergroot Het vastgestelde en voorgenomen beleid per november 2026 (beschrijvend; maatregelen staan in policies): - Bazel III/IV (CRR3) en de MREL/BRRD-afwikkeling blijven van kracht. De bankenbelasting blijft (src:502). DNB-macroprudentieel beleid (systeembuffers, LTV-norm 100%, LTI-normen). - De HRA blijft volgens het huidige pad (dp:1133, dp:1136). Het kabinet heeft geen afbouwbesluit (dp:1241). Dit is bestaand beleid dat de onderpandprikkel versterkt (te adresseren via stoppolicies pol:296 / pol:414). - De pensioentransitie (Wtp) loopt. Fondsen herzien hun renteafdekking; derivatenposities naar verwachting kleiner (kwantitatief PM). - Het EU-traject digitale euro loopt (houdlimiet niet vastgesteld). iDEAL migreert naar Wero (EPI). - Wwft en de Wet plan van aanpak witwassen (src:379) blijven. Het EU-AMLA-pakket gaat in. De huidige Wwft-aanpak veroorzaakt volgens DNB (2022) onnodige lasten en de-risking. - Geen structurele hervorming van geldschepping (kabinetsreactie WRR 2019, src:499). - Fiscale voorkeur voor vreemd vermogen (debt bias) blijft deels bestaan. - Impliciete TBTF-garantie blijft grotendeels onbeprijsd; bankenbelasting is niet gekoppeld aan de geschatte subsidie. Het nulalternatief kent een **jaarlijks verwacht crisisrisico**, waarvan de omvang PM is (zie effect E1). ## 3. Fysieke infrastructuur en hulpbronnen (RuleId 8) - **Betaal- en afwikkelinfrastructuur:** TARGET2/T2S (Eurosysteem), Euroclear Nederland (CSD, Wge), CCP's (EMIR), iDEAL/Wero (EPI), Mastercard/Visa-netwerken, Geldmaat (ATM-netwerk, eigendom ABN AMRO/ING/Rabobank) en geldtransport. De rekencentra en de energievoorziening ervan zijn kritieke infrastructuur (cyber- en stroomuitvalrisico). - **Onderpand als hulpbron:** de woningvoorraad (onderpand voor ~€890 mld hypotheken), staatsobligaties (DSTA, src:2478), pensioenvermogen ~€1.500 mld (DNB 2024), goud (DNB-goudvoorraad, PM), emissierechten (alleen als de claim over de FCD klopt). - **Menselijk kapitaal en toezicht:** de capaciteit bij DNB/AFM (src:1508), en KYC/Wwft-personeel bij banken (fte PM). - **Fysiek contant geld:** aantal ATM's en stortpunten (PM; Geldmaat/DNB Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer). ## 4. Koppelingen met andere dossiers - Wonen: ana:17, 8, 34, 99. Krediet op onderpand stuwt woningprijzen, en HRA versterkt dat. - Armoede, schulden en bestaanszekerheid: ana:101, 4, 11, 28, 31, 68, subjects 298 en 308. - Pensioenen: subject 142. Renteafdekking en marges. - Overheidsfinanciën en staatsschuld: subject 193, src:2478, AR (src:1159). Garanties en EU-leningen (NGEU). - Klimaat en natuur: src:2091 (DNB/PBL Indebted to nature), pol:208/206 in ana:61. - Monetaire soevereiniteit en digitaal: ana:2, subjects 144 en 252. - Oorlog en defensie: src:1216, src:1217. Financiering van defensie met schuld. ## 5. Maatregelen — alleen verwijzing De maatregelen (stop, bron, herstel) zijn **niet** in deze analysetekst uitgewerkt. Zij staan als policies, elk met instrument, neveneffecten en policy_effect-rijen (zelfde generieke EffectId's als de analysis_effect-rijen waar mogelijk). Stop: S1 = pol:296 / pol:414; S2-S5 = nieuwe stoppolicies. Bron: B1 = pol:208; B2-B6 = nieuwe bronpolicies. Herstel: H1 = pol:206; H2-H4 = nieuwe herstelpolicies. Volgorde bij beoordeling: eerst stop, dan bron, dan herstel (RuleId 10). ## 6. Effecten van de huidige situatie (analysis_effect; referentie/schade) | # | Effect (EffectId) | Soort | Waarde | Bron | InTotaal / TeltInSchade | |---|---|---|---|---|---| | E1 | 60 Rampenrisico (jaarlijkse premie) = verwacht crisisrisico | monetair, risico | PM. Bouwstenen: outputverlies NL 26,1% bbp, fiscale kosten 14,3% bbp (LV2018) × jaarlijkse crisiskans (src:497, PM) | Laeven en Valencia 2018; src:497 | 1/1 zodra gekwantificeerd. Open: nieuw generiek effect "Systeemrisico financiële sector"? | | E2 | 57 Begrotingsuitgaven: netto kosten kredietcrisisinterventies | monetair, eenmalig, historisch | -€19,0 mld (Fortis/ABN AMRO €17,9 + SNS €1,1, stand 31-12-2019) | AR tussenstand 2020 | 0/0 (referentie) | | E3 | 36 Overdrachten: impliciete TBTF-subsidie | monetair, herverdeling | Eurozone $90-300 mld (2011-12). NL PM | IMF GFSR 2014 hfst. 3 | 0/0 tot NL-aandeel bekend | | E4 | 59 Gederfde inkomsten (HRA) | monetair | €10,7-12,1 mld/jr (dp:1133) | ana:17 | 0/0. Al geteld in ana:17, geen dubbeltelling | | E5 | 62 Financiële kwetsbaarheid en schulden huishoudens | niet-monetair (quantity) | Hypotheekschuld €890 mld, 45% aflossingsvrij | dp:464, dp:580 | 0/0 | | E6 | 12 Sociale cohesie en vertrouwen | niet-monetair, Index | PM | DNB Household Survey/SCP te zoeken | 0/0 | | E7 | 23 Publieke handhaving en toezicht (lasten Wwft, de-risking) | monetair | PM | DNB 2022 | 0/1 zodra gekwantificeerd | | E8 | Liquiditeitsrisico pensioenfondsen (indicator) | niet-monetair | €82 mld marges H1 2022; stress €30 mld in 1-3 dagen | DNB 2022; DNB/AFM 2024 | 0/0 (datapoint) | **Vergelijkbaarheid:** policy_effect-rijen gebruiken waar mogelijk dezelfde EffectId's (60, 57, 36, 59, 62, 12, 23), zodat beleid naast de analyse-schade kan worden gezet. Policy_effect-rijen gebruiken dezelfde EffectId waar mogelijk. **Verdelingseffecten (huidige situatie):** eigenaren met hoge LTV versus huurders en starters; aandeelhouders van banken versus belastingbetalers; gepensioneerden (marges, indexatie); laagrisicoklanten en kwetsbare groepen (de-risking, digitale uitsluiting, subject 258); generaties (staatsschuld, garanties). **Risico's en onzekerheden:** EU-bevoegdheid beperkt nationale ruimte. Gedragsreacties (schaduwbanken). Overgangsrisico bij HRA-afbouw en hogere kapitaaleisen (dp:582, dp:583) — die risico's horen bij de betreffende policies, niet bij deze analyse. ## 7. Vier lenzen (analyseperspectief; geen maatregelen uitwerken) - **Analyst:** het mechanisme van geldschepping via krediet is goed gedocumenteerd (BoE, WRR). Het maatschappelijke probleem zit in de concentratie van onderpand in woningen, het systeemrisico, de impliciete subsidie en de ondoorzichtigheid. Kwantificering vraagt drie bouwstenen: jaarlijkse crisiskans, NL-aandeel in de TBTF-subsidie en de actuele garanties. De claims uit de video zijn grotendeels niet bevestigd, dus geen basis voor schadebedragen. - **Citizen:** mensen merken het systeem via hypotheek, pensioen (indexatie), bankvragenlijsten en blokkades, en toegang tot contant geld en iDEAL. Wantrouwen ontstaat waar uitleg ontbreekt. - **Innovator:** het systeem toont gaten in publieke betaalinfrastructuur, in controleerbare onderpandregisters en in sturing van krediet naar maatschappelijk nut — aanknopingspunten voor bronpolicies, niet hier uitgewerkt. - **Doer:** het probleem is nationaal deels beïnvloedbaar (Wwft-uitvoering, garantietoets, transparantie, contant geld) en deels EU-gebonden (CRR, ECB). Prioritering volgt RuleId 10 via de gekoppelde policies. ## 8. Voorlopige scores (kwalitatief, 1-10) - **S_Damage_Score: 7.** Een crisis kost heel veel (NL 2008: 26% bbp outputverlies) en er zijn structurele overdrachten (TBTF, HRA). Het jaarlijks verwachte bedrag is onzeker (PM). - **C_Complexity_Index: 9.** Veel actoren (ECB, EU, DNB, AFM, banken, pensioenfondsen, DSTA), technische materie, internationale verwevenheid. - **E_Escalation_Risk: 6.** Buffers zijn nu ruim (CET1 ~17,8%, dp:575), maar er zijn signalen van overwaardering van woningen (dp:1135) en afhankelijkheid van geldmarkten (DNB 2024). Lage kans, grote impact. ## 9. Datagaten (PM) — open punten / datascraper-kandidaten 1. Jaarlijkse kans op bankencrisis en contante waarde schade (src:497 / BCBS 2010). 2. NL-aandeel TBTF-subsidie; actuele schattingen na 2014. 3. Actuele stand staatsgaranties en risicoregelingen (FJR 2025, AR). 4. Derivaten- en marginposities DSTA; stromen pensioenfondsen-banken 2008-2022 (via onderzoek H2). 5. Wwft-kosten: fte banken, lasten burgers/mkb, aantal opgezegde rekeningen. 6. Vertrouwen in banken en pensioenen (DNB Household Survey, CBS/SCP). 7. Dekking contant geld (MOB, Geldmaat). 8. Niet gecontroleerde claims: 10, 24, 26 (toespraken 2007-08, FCD/emissierechten, BlackRock/AQR). 9. Per policy: ontbrekende ValueEur op policy_effect (PM) — zie PM-toelichting op de policy_effect-rijen. ## 10. Gebruikte externe bronnen (nieuw; voorstel source-tabel) Nieuwe bronnen zijn gekoppeld via analysis_source; video alleen als signaalbron.