In een interview met Nieuwsuur, uitgezonden in januari 2018, blikt Jaap de Hoop Scheffer, van 2004 tot 2009 secretaris-generaal van de NAVO, terug op zijn ontmoetingen met Vladimir Poetin. De kern van zijn verhaal: "Ik denk dat die snelle uitbreiding, die sneller gekomen is misschien dan wij dachten en zeker sneller is gekomen dan hij dacht, dat die wel degelijk heeft bijgedragen aan zijn positionering en aan zijn scherpe afbakening van wat hij dan beschouwt als zijn eigen territoir."
Dat is opvallend, omdat het komt van de man die de NAVO in die jaren leidde. Toen hij aantrad zaten er 19 landen aan tafel, toen hij vertrok 28. "Dus een heel snel proces", zegt hij.
Boekarest 2008: de VS drukte door, Duitsland en Frankrijk remden
Op de NAVO-top in Boekarest in april 2008 wilde president George W. Bush Oekraïne en Georgië een lidmaatschapsactieplan geven. Duitsland, Frankrijk en enkele kleinere landen hielden dat tegen, meldde Reuters. Het compromis staat in punt 23 van de slotverklaring: "We agreed today that these countries will become members of NATO", zonder datum. Volgens De Hoop Scheffer waren ook Bush' eigen ministers Condoleezza Rice en Robert Gates niet enthousiast, maar "Bush drukte en drukte en drukte".
Poetin reageerde volgens De Hoop Scheffer de volgende ochtend met: "This will not be." Hij ziet "een rechte lijn van die top in 2008 naar de invasie in Georgië in augustus 2008" en durft die lijn door te trekken naar de Krim en Oost-Oekraïne, al laat hij het oordeel aan historici. Over zichzelf zegt hij: "Ik heb onderschat wat daarop zou kunnen volgen", en dat hij er als secretaris-generaal "niet in geslaagd" is de bondgenoten bij elkaar te brengen.
München 2007 en het raketschild
Een jaar eerder zat De Hoop Scheffer in de zaal toen Poetin op de Veiligheidsconferentie van München in februari 2007 de NAVO-uitbreiding en de Amerikaanse plannen voor een raketschild in Europa hard aanviel. De Hoop Scheffer noemt het een "politieke coming out" en "ook wel een schok". Over het raketschild zegt hij dat Bush dat onderwerp, net als de uitbreiding, "enorm stevig" aanzette, en dat Poetin het aangreep om de confrontatie met de NAVO te zoeken.
De uitbreiding zelf is goed gedocumenteerd: in maart 2004 traden zeven landen toe, waaronder de drie Baltische staten, en in april 2009 Albanië en Kroatië, zie het overzicht van de NAVO.
Het oordeel van Burgerplatform
Burgerplatform vindt dat De Hoop Scheffer als secretaris-generaal medeverantwoordelijk is voor deze ontwikkeling. Hij volgde naar ons oordeel te veel de Amerikaanse lijn, terwijl Boekarest liet zien dat een eigen Europese koers mogelijk was: Merkel en Sarkozy remden wel. Dat is een redactioneel oordeel, geen vaststelling. De Hoop Scheffer zegt zelf dat hij weinig kon "als de olifanten gaan vechten".
Weerwoord
Verantwoordelijkheid voor de oorlogen in Georgië en Oekraïne ligt in de eerste plaats bij de partij die de grens met geweld overschreed. Dat zegt De Hoop Scheffer ook: "Je kunt geen grenzen in Europa na de Tweede Wereldoorlog met geweld wijzigen", en het Westen moet volgens hem "niet erkennen dat hij zijn gang kan gaan". Ook benoemt hij het dilemma: welk recht heb je om landen die aan de criteria voldoen lidmaatschap te weigeren? Dat recht van landen om zelf een bondgenootschap te kiezen staat in de Handvest van Parijs en de OVSE-afspraken. En over Georgië zegt hij dat president Saakasjvili "niet bepaald" hielp de escalatie te voorkomen.
Wat Burgerplatform voorstelt
Als zelfs de toenmalige NAVO-chef erkent dat de snelle uitbreiding heeft bijgedragen aan de Russische opstelling, dan is een Europese diplomatieke koers een serieuze en onderbouwde route naast defensie. Die koers vervangt afschrikking niet, maar vult haar aan.
Stop. Burgerplatform stelt voor te stoppen met defensiebeleid dat alleen op een vaste procentnorm stuurt, zonder politieke strategie voor een duurzame vrede met Rusland. Zie ook Geen opkomstplicht zonder vredesplan.
Bron. Burgerplatform stelt voor dat Europa zelf werkt aan een vredes- en onderhandelingsinfrastructuur: afdwingbare veiligheidsgaranties voor Oekraïne, onderhandelingen, en wederzijdse veiligheidsafspraken met verificatie via de OVSE, plus wapenbeheersing en militaire risicobeheersing naast afschrikking. Zie Maak ons weerbaar en praat met Rusland en de oproep van de Litouwse premier om defensiebeleid op feiten te baseren.
Herstel. Burgerplatform stelt voor te investeren in de diplomatieke route: meer diplomaten opleiden en de Nederlandse expertise op dit gebied zoeken en bundelen. Nederland heeft daarvoor al een basis:
- Clingendael Academy noemt zich een van de grootste onafhankelijke opleidingscentra voor diplomaten, met meer dan 13.000 alumni uit ruim 180 landen.
- Het vredesonderhandelingsprogramma van Clingendael traint sinds 2014 onderhandelaars en bemiddelaars van conflictpartijen, onder meer met de VN.
- De Academie voor Internationale Betrekkingen van Buitenlandse Zaken, opgericht in 2015, leidt rijksmedewerkers met een internationale functie op. Het traineeship voor nieuwe diplomaten werft in 2026 vanwege bezuinigingen alleen intern.
- Het Netherlands Helsinki Committee werkt aan dialoog en rechtsstaat in onder meer Georgië, Moldavië en de Westelijke Balkan.
- PAX krijgt van het Rijk 25 miljoen euro voor een programma voor bescherming van burgers in conflictgebieden, 2024 tot en met 2031.
- Het Stabiliteitsfonds van Buitenlandse Zaken steunt onder meer vredesopbouw en conflictbemiddeling; volgens antwoorden aan het parlement gaat het om 51 miljoen euro per jaar vanaf 2026.
Een gedeeld fundament: de planetaire grenzen
Het geopolitieke verhaal draait nu om blokken en vijandbeelden. Burgerplatform stelt voor diplomatie ook te bouwen op een belang dat alle landen delen, Rusland en de NAVO-landen net zo goed: een leefbare aarde. Volgens de Planetary Health Check 2026 van het Potsdam-Institut für Klimafolgenforschung zijn zeven van de negen planetaire grenzen overschreden, en bij alle zeven gaat het verder de verkeerde kant op. Alleen de ozonlaag en de luchtvervuiling met aerosolen zitten nog binnen de veilige zone.
Dat laatste laat zien dat samenwerking werkt. Directeur Johan Rockström wees vorig jaar op het herstel van de ozonlaag en de daling van aerosolen dankzij internationale afspraken zoals het Montreal-protocol: "Failure is not inevitable; failure is a choice", zei hij volgens het PIK. Het Montreal-protocol werd midden in de Koude Oorlog gesloten, ook met de Sovjet-Unie. Zo'n gedeeld belang kan een gemeenschappelijk fundament zijn voor gesprekken over geopolitieke tegenstellingen heen. Zie ook WNF: populaties wilde dieren gemiddeld 73 procent kleiner en Rockström over kantelpunten.
Burgerplatform stelt daarom voor te erkennen dat veiligheid ook planetaire veiligheid omvat. Dat is geen randgedachte: de NAVO zelf noemt klimaatverandering in haar Strategisch Concept van 2022 "a crisis and threat multiplier" die "conflict, fragility and geopolitical competition" kan verergeren, en wil de leidende organisatie worden in het begrijpen van de gevolgen van klimaatverandering voor veiligheid. Ook de Britse regering trekt die lijn. In een nationale veiligheidsbeoordeling van januari 2026, opgesteld door analisten en experts van de hele Britse overheid met de onzekerheidsmethoden van inlichtingenanalyses, staat: "Global ecosystem degradation and collapse threaten UK national security and prosperity."
Die kennis is versnipperd. Burgerplatform stelt voor haar te bundelen in een Europese diplomatieke strategie voor Rusland en Oekraïne, met Nederland als actieve partner.
