Het Parool schreef over een ogenschijnlijke tegenstelling: Amsterdam is opnieuw de aantrekkelijkste woonstad van Nederland, maar scoort laag op brede welvaart. src:2612
De Atlas voor gemeenten 2026 is op 4 november 2026 gepresenteerd. Atlas Research vergelijkt daarin de vijftig grootste stedelijke gemeenten. Op de woonaantrekkelijkheidsindex staat Amsterdam opnieuw eerste, gevolgd door Amstelveen, Leiden en Utrecht. In 2025 was de volgorde Amsterdam, Utrecht, Amstelveen en Leiden. Op de bredewelvaartsindex, een maat voor de kwaliteit van leven, staat Utrecht op plaats 23, dezelfde plaats als in 2025. Amsterdam staat op plaats 42, drie plaatsen lager dan in 2025, toen plaats 39. Utrecht is volgens de gemeente de enige G4-stad in de middenmoot. Hengelo voert de lijst aan, gevolgd door Zwolle, Alphen aan den Rijn en Alkmaar. Den Haag en Rotterdam sluiten de rij, op plaats 49 en 50. src:2609 src:2611 src:2614 src:2615
Twee indices, twee vragen
Die twee ranglijsten meten niet hetzelfde. De woonaantrekkelijkheidsindex vraagt hoe aantrekkelijk mensen een gemeente vinden om in te wonen, afgemeten aan wat zij bereid zijn te betalen voor kenmerken als bereikbaarheid, voorzieningen en veiligheid. src:2609 Een hoge plaats zegt vooral iets over de vraag naar een locatie, niet per se over hoe goed het huidige inwoners vergaat. De bredewelvaartsindex kijkt naar de kwaliteit van leven, langs acht thema's, onder meer materiële welvaart, gezondheid, werk en opleiding, de werk-privébalans, sociale cohesie en veiligheid. src:2614
De vergelijking tussen Amsterdam en Utrecht is relevant omdat beide steden na de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2026 een college hebben van GroenLinks-PvdA, lokaal aangeduid als PRO, en D66. In Amsterdam werden de wethouders op 10 juni 2026 beëdigd, met burgemeester Femke Halsema. In Utrecht werden zij op 2 juli 2026 geïnstalleerd, met burgemeester Sharon Dijksma. src:2620 src:2621 src:2616 src:2618 Ook in de periode 2022-2026 zaten GroenLinks, PvdA en D66 in beide colleges; in Utrecht maakten toen ook Student & Starter en de ChristenUnie deel uit van de coalitie. src:2619 src:2622 Het verschil van negentien plaatsen op brede welvaart, 23 tegen 42, bestond in 2025 al, toen 23 tegen 39. De samenstelling van het college alleen verklaart dat verschil dus niet. De Atlas verscheen enkele maanden na het aantreden van de nieuwe colleges, terwijl de indices vooral op langlopende structurele indicatoren berusten. src:2611 src:2614
Mogelijke verklaringen liggen eerder bij die indicatoren. In de G8-tabellen bij de Utrechtse flits van 2026 scoort Utrecht duidelijk hoger dan Amsterdam op materiële welvaart, plaats 21 tegen 46, op gezondheid en welzijn, 9 tegen 34, op sociale cohesie, 13 tegen 37, en op de werk-privébalans, 28 tegen 47. Op werk en opleiding staan beide steden bovenaan: Utrecht 1, Amsterdam 2. Op veiligheid en op natuur en milieu scoren beide steden juist laag. src:2614 Dat zijn rangnummers, geen bewezen oorzaken. Op 1 januari 2026 telde Amsterdam volgens voorlopige CBS-cijfers 941.927 inwoners, Utrecht 378.121. src:2624 In zijn eigen Monitor Brede Welvaart, een andere meting dan de Atlas, plaatst het CBS Amsterdam in het cluster met lage brede welvaart in steden; Utrecht valt daar niet in. src:2625 Een mogelijke aanvullende verklaring, als hypothese, is dat Amsterdam de maatschappelijke voorzieningen en de ambtelijke uitvoering minder goed op orde heeft. De Atlas meet die bestuurskwaliteit niet; wat een brandbrief van bewonersorganisaties en onafhankelijke rapporten daarover laten zien, staat in de verdieping.
De Atlas is een ranglijst van onderzoeksindicatoren, geen eindoordeel over of een stad een prettige plek is om te wonen. Hoe de indices zijn opgebouwd, staat in de verdieping.
Verdieping
Hieronder staan de posities van Amsterdam en Utrecht, de colleges en mogelijke verklaringen.
Posities 2025 en 2026
Alle plaatsen gelden binnen de vijftig grootste stedelijke gemeenten, tenzij anders vermeld. Een lagere plaats is beter. Woonaantrekkelijkheid: in 2025 Amsterdam 1 en Utrecht 2; in 2026 Amsterdam 1, Amstelveen 2, Leiden 3 en Utrecht 4. src:2609 src:2614 src:2615 De flits van 2026 zegt dat Utrecht net als vorig jaar vierde zou staan; dat strookt niet met de flits van 2025, die Utrecht toen tweede zette. Brede welvaart: in 2025 Utrecht 23 en Amsterdam 39; in 2026 Utrecht opnieuw 23 en Amsterdam 42. src:2611 src:2614
Op woonaantrekkelijkheid 2026 scoort Amsterdam sterker op voorzieningen, 1 tegen 4, en op onderwijs, 3 tegen 11. Utrecht scoort sterker op woonomgeving, 11 tegen 43, een thema dat onder meer het aandeel nieuwere en koopwoningen meet. Op veiligheid en natuur scoren beide lager. src:2614 Op brede welvaart 2026 is het verschil het grootst bij materiële welvaart, 21 tegen 46, gezondheid en welzijn, 9 tegen 34, sociale cohesie, 13 tegen 37, en de werk-privébalans, 28 tegen 47, telkens in het voordeel van Utrecht. Materiële welvaart omvat inkomen, vermogen, armoede en schulden; sociale cohesie vrijwilligerswerk, vertrouwen en opkomst. Amsterdam scoort beter op woonplezier, 21 tegen 32. Tussen 2025 en 2026 bleven de Utrechtse deelscores grotendeels gelijk; Amsterdam zakte onder meer op gezondheid, van 28 naar 34. src:2614 src:2615
Colleges na maart 2026
In Amsterdam werd GroenLinks de grootste, met 17,9 procent en tien zetels, gevolgd door D66 en de PvdA. src:2623 Het college bestaat uit PRO Amsterdam, de samenwerking van GroenLinks en PvdA, en D66, met burgemeester Femke Halsema. De raad stelde het akkoord op 10 juni 2026 vast en beëdigde die dag de wethouders. src:2620 src:2621 src:2622 In Utrecht vormen PRO Utrecht, op de collegepagina ook GroenLinks-PvdA, en D66 het college, met burgemeester Sharon Dijksma. De wethouders werden op 2 juli 2026 geïnstalleerd. src:2616 src:2617 src:2618 De voorgaande Utrechtse coalitie, uit 2022, bestond uit GroenLinks, D66, PvdA, Student & Starter en de ChristenUnie. src:2619 Beide steden hebben nu, en Amsterdam ook al eerder, een college van dezelfde drie partijen. Dat verklaart het Atlas-verschil alleen niet: het was in 2025 al groot, en de nieuwe colleges waren bij de presentatie van de Atlas nog maar enkele maanden in functie.
Mogelijke verklaringen, geen bewezen oorzaken
De deelscores wijzen vooral naar materiële welvaart, gezondheid, sociale cohesie en de werk-privébalans, niet naar werk en opleiding, waar beide steden hoog staan. src:2614 Een mogelijke aanvulling is de omvang van de stad: Amsterdam heeft ruim twee keer zoveel inwoners. src:2624 Het CBS merkt in zijn Monitor Brede Welvaart 2025, een andere methode, op dat grote steden vaker lager scoren, en dat het mediane vermogen in Amsterdam laag is doordat betrekkelijk weinig inwoners een koopwoning hebben. src:2625 Dat bewijst het Atlas-verschil niet, maar wijst in dezelfde richting. Of woonlasten of toerisme het verschil verklaren, is uit de tabellen niet af te leiden; woonplezier valt in 2026 juist voordeliger uit voor Amsterdam.
Een andere mogelijke verklaring, als hypothese van Burgerplatform, is dat Amsterdam de maatschappelijke voorzieningen en de ambtelijke uitvoering minder goed op orde heeft. De Atlas meet geen bestuurskwaliteit. Deze hypothese volgt dus niet uit de ranglijst zelf, maar is een mogelijke aanvulling bij de deelscores voor onder meer materiële welvaart, gezondheid en welzijn, en sociale cohesie.
Op 6 januari 2026 stuurden Kracht van Mokum en enkele tientallen bewonersinitiatieven en maatschappelijke organisaties een brandbrief aan de burgemeester en de gemeenteraad, onder de kop Amsterdam dreigt te breken. Herstel de band met de stad. src:2626 src:2627 Kracht van Mokum is een decentrale beweging van bewoners en organisaties, geen politieke partij, en bepleit meer zeggenschap en een gelijkwaardige samenwerking met de gemeente. src:2628 De brief is het standpunt van de ondertekenaars. Zij schrijven dat bewoners zich niet gehoord voelen, vaak pas mogen meedenken als besluiten al genomen zijn, en dat de gemeente bij problemen eerder nieuwe ambtenaren aantrekt dan nieuwe samenwerking met de stad. Zij noemen woningnood, armoede, schulden, dakloosheid en schimmelwoningen, en stellen dat er veel geld naar zorg en welzijn gaat zonder dat de mensen om wie het gaat structureel meedenken. Hun oproep, vóór de verkiezingen van maart 2026, was om herstel van vertrouwen de hoogste politieke opdracht te maken.
Onafhankelijke rapporten bevestigen knelpunten in de Amsterdamse uitvoering, maar bewijzen niet dat die het Atlas-verschil met Utrecht veroorzaken, en evenmin dat Utrecht die problemen niet kent. De Rekenkamer Amsterdam-Zaanstad oordeelde in mei 2025 dat de basis rond Wmo-hulpmiddelen redelijk op orde is, maar dat de gemeente te weinig grip heeft op doorlooptijden en complexe hulpvragen, en geen wettelijk verplicht Wmo-beleidsplan had. src:2629 De Ombudsman Metropool Amsterdam oordeelde in oktober 2024 dat klachten over zorg en inkomen in het sociaal domein onvoldoende serieus werden behandeld, onder meer door de organisatiecultuur; ambtenaren willen volgens hem vaak wel helpen, maar weten niet hoe of voelen zich onvoldoende gesteund. src:2630 Bij de Begroting 2027 wees de Rekenkamer op de voorgenomen inkrimping van het ambtelijk apparaat met 2.500 fte, goed voor 250 miljoen euro in 2030, en waarschuwde dat de uitgangspositie onduidelijk is en dat reductie in hogere schalen de uitvoering kan raken. src:2631 Dat betreft vooral voornemens van het college dat in juni 2026 aanttrad, dus ná veel van de structurele indicatoren waarop de Atlas 2026 waarschijnlijk rust.
Wat de ranglijst wel en niet zegt
De kopcijfers gaan over de vijftig grootste gemeenten. Daarnaast bestaat een Atlas-index voor alle 342 gemeenten, met Staphorst eerste en Rotterdam op plaats 342. src:2610 Die landelijke plek is iets anders dan plaats 50 onder alleen de grote steden. Cijfers over de provincie Utrecht zeggen niets zonder meer over de gemeente Utrecht. De deelscores zijn rangnummers uit de Utrechtse G8-tabellen, niet de indexcijfers uit het Atlas-boek. De CBS-monitor gebruikt een andere indeling dan de Atlas. src:2610 src:2625
