Dossier Gezondheid

Zoönosen en Q-koorts

Zoönosen zijn infectieziekten die van dieren op mensen overgaan. Dit onderwerp volgt de Q-koortsepidemie van 2007 tot 2010, de nazorg voor patiënten en de gezondheidsrisico's van de veehouderij.

Van 2007 tot en met 2010 had Nederland de grootste Q-koortsuitbraak ter wereld, met 4.033 gemelde patiënten en volgens deskundigen 116 doden, vooral rond melkgeitenbedrijven in Noord-Brabant, zo blijkt uit cijfers van het RIVM. De commissie-Van Dijk stelde in 2010 vast dat de overheid te terughoudend optrad. In 2026 maakte het kabinet excuses voor het ontbrekende vangnet voor langdurig zieken.

Bekijk de maatregelen Doe mee

2 keer bekeken
Work in progress: dit dossier wordt nog aangevuld en geredigeerd

Analyse

Probleem, grondoorzaak en impact

Analyse dossier

CONCEPT Zoönoserisico van de intensieve geitenhouderij: Q-koorts 2007-2010 en structureel verhoogd longontstekingsrisico

Tussen 2007 en 2010 werden 4.033 acute Q-koortspatienten gemeld, met naar schatting ca. 50.000 niet-gemelde infecties; voor de epidemie waren er ca. 20 patienten per jaar (src:1290). Sinds 2007 zijn 116 mensen aan Q-koorts overleden, 107 aan chronische Q-koorts (src:1292, src:1293). Ca. 20 procent houdt QVS over (src:1292). De maatschappelijke kosten worden geschat op 250-600 mln euro, voor 85 procent menselijke kosten (src:1291). De geitenstapel groeide van 126.000 in 2000 naar 592.000 in 2025 (src:1298), en wonen nabij geitenhouderijen geeft nog altijd een verhoogd risico op longontsteking (dp:556, dp:557).

Grondoorzaak

1. Schaalvergroting van de melkgeitenhouderij dicht bij woonkernen zonder gezondheidstoets in de vergunning (src:1298, src:456). 2. Veterinaire maatregelen werden terughoudend en laat genomen uit vrees voor economische schade; de ruiming kwam pas drie jaar na het begin (src:1291, src:1294). 3. Chronische Q-koorts is niet meldingsplichtig, waardoor schade en sterfte buiten beeld bleven (src:1292). 4. Nazorg is afhankelijk van tijdelijke subsidies.

Financieel lek

€ M

minimale jaarlijkse derving

Sociale schade

7 /10

Complexiteit

5 /10

Escalatierisico

6 /10

Bronnen bij deze analyse

Datapunten bij deze analyse

1319 patienten QVS-patienten in Nederland: bandbreedte 1.500 tot 4.000
1324 dieren Geiten in Nederland 2025: 592.000 op geitenbedrijven tot 629.000 op alle landbouwbedrijven (2000: 126.000)
1318 procent patienten QVS na acute Q-koorts: ca. 20 procent van de patienten
1317 patienten Chronische Q-koortspatienten in de nationale database: 585 (350 bewezen); ruim 29 procent van bewezen gevallen overleden
1316 doden Doden door Q-koorts sinds 2007: 116 (107 chronisch, 9 acuut), stand 2022
1326 QALY Screening chronische Q-koorts bij cardiovasculaire risicopatienten in hoogincidentiegebied: 215 QALY gewonnen en kostenbesparend
1320 mln euro Maatschappelijke kosten Q-koortsuitbraak: 250-600 mln euro, 85 procent menselijke kosten
1325 mln euro Compensatie geiten- en schapenhouders Q-koorts: 55 mln euro, waarvan 28 mln ruiming en 3,6 mln fokverbod (secundaire bron)
1313 patienten Gemelde acute Q-koortspatienten 2007-2010: 4.033 (per eerste ziektedag 195, 1.003, 2.424, 411)
1314 infecties Niet-gemelde Q-koortsinfecties 2007-2010: ca. 50.000 (RIVM) tot 100.000 (Q-support)
1322 procent patienten Ziekenhuisopname: ca. 20 procent van gemelde Q-koortspatienten
1323 dieren Geruimde drachtige geiten en schapen eind 2009: bandbreedte 50.000 tot 62.500
1321 procent werkende patienten Langdurig verzuim (meer dan 1 maand) onder werkende Q-koortspatienten: 40 procent
1315 patienten per jaar Acute Q-koortspatienten voor de epidemie: ca. 20 per jaar

Alle analyses: wat kost ons systeem ons echt?

Standpunt Burgerplatform

Achtergrond

Het dossier

Voorkomen is beter dan genezen

Maatregelen: eerst stoppen, dan de bron, dan herstel

We ordenen oplossingen in drie stappen. Eerst voorkomen dat de schade groter wordt, dan de oorzaak wegnemen, en pas daarna repareren wat er al misging.

1
Stoppen
Voorkom dat het probleem groter wordt.
- CONCEPT Stop: geen vergunning of uitbreiding van geitenhouderijen binnen 1 km van woningen, en geen woningbouw binnen die afstandWonen nabij geitenhouderijen geeft een verhoogd risico op longontsteking (dp:556, dp:557, src:456). Maak de provinciale geitenstops landelijk: geen nieuwe of uitgebreide geitenhouderij binnen 1 km van woningen en omgekeerd geen woningbouw binnen 1 km.
- CONCEPT Stop: voorzorgsbeginsel voor zoönosen wettelijk vastleggen - economisch belang geen grond voor uitstel van veterinaire maatregelenBij Q-koorts werden maatregelen terughoudend en laat genomen uit vrees voor economische schade; de ruiming kwam pas drie jaar na het begin (src:1291, src:1294). Leg vast dat bij een zoönotisch risico voor mensen de volksgezondheid voorgaat en maatregelen niet worden uitgesteld om economische redenen.
2
Bij de bron
Neem de oorzaak weg.
- CONCEPT Bron: permanente vaccinatieplicht en surveillance via tankmelk in de geiten- en schapenhouderijVaccinatie werd pas in 2009 regionaal en in 2010 landelijk verplicht (src:1290). Borg permanente vaccinatie en monitoring van tankmelk, zodat een nieuwe uitbraak vroeg wordt gezien.
3
Herstellen
Repareer de schade en pas je aan.
- CONCEPT Herstel: permanent expertise- en zorgcentrum voor QVS, chronische Q-koorts en PAIS met structurele financieringCa. 20 procent van de patienten houdt QVS (dp:1318); schattingen lopen van 1.500 tot 4.000 patienten (dp:1319). Er zijn 585 patienten met chronische Q-koorts geregistreerd (dp:1317). Nazorg hangt aan tijdelijke subsidies; Q-support stopt eind 2026. Richt een permanent centrum op.
- CONCEPT Herstel: gerichte screening op chronische Q-koorts bij risicogroepen in gebieden met hoge incidentieScreening van patienten met cardiovasculaire risicofactoren in gebieden met hoge incidentie is kostenbesparend: 215 QALY gewonnen (dp:1326, src:1295). Landelijke screening zonder risicofactor is niet kosteneffectief.
- CONCEPT Herstel: tegemoetkoming aan Q-koortspatienten op basis van werkelijke schadeDe maatschappelijke kosten zijn vooral menselijk (85 procent) en bestaan uit verlies aan kwaliteit van leven en productiviteit (dp:1320, dp:1321). Vervang het vaste maximum door een tegemoetkoming die aansluit bij werkelijke schade, met erkenning van late diagnoses.

Overige maatregelen

CONCEPT Gevolgen: blijvend longontstekingsrisico rond geitenhouderijen meewegen in woningbouw en ruimtelijke ordeningBinnen 2 km van geitenhouderijen ontstaan volgens VGO-III 1.200-6.600 extra longontstekingen per jaar, met 20-100 doden (dp:557). Woningbouwlocaties binnen die zone vragen een gezondheidstoets.

Nog geen maatregelen in dit dossier. Doe een voorstel

Uitgewerkte oplossingen

MKBA en brede welvaart

Wat kost het, wat levert het op?

MKBA

Voor dit dossier is nog geen maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) beschikbaar. Burgerplatform weegt maatregelen op brede welvaart: niet alleen geld, maar ook gezondheid, leefomgeving, bestaanszekerheid en de gevolgen voor volgende generaties, volgens de leidraad van CPB en PBL. Heb je cijfers of bronnen? Laat het ons weten.