Is het voorzorgsbeginsel wettelijk verankerd?

Aspect

Vraag: Is er een wettelijke basis voor het voorzorgbeginsel?

Antwoord: Ja, er is absoluut een wettelijke basis voor het voorzorgsbeginsel, al is de verankering ervan gelaagd. Het is oorspronkelijk ontstaan in het internationale en Europese milieurecht, maar het heeft via wetgeving en verdragen directe doorwerking in de nationale rechtsorde en de volksgezondheid.

De wettelijke basis valt uiteen in drie niveaus:

1. Europees Recht (De sterkste wettelijke basis)

Op Europees niveau is het voorzorgsbeginsel keihard gecodificeerd (vastgelegd in de wet). Dit is de belangrijkste motor achter de juridische werking ervan in Nederland:

Artikel 191 lid 2 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU): Dit is de formele, verdragsrechtelijke basis. Hierin staat expliciet dat het milieubeleid van de Unie berust op het voorzorgsbeginsel, het beginsel van preventief handelen, het herstellen van milieuaantastingen aan de bron en het principe 'de vervuiler betaalt'.
Europese verordeningen: Hoewel de verdragstekst over 'milieu' spreekt, heeft het Hof van Justitie van de EU bepaald dat dit beginsel net zo hard geldt voor de volksgezondheid. Het is direct ingebouwd in Europese wetten zoals de Algemene levensmiddelenverordening (Verordening 178/2002, art. 7) en de REACH-verordening voor chemische stoffen (Verordening 1907/2006).

2. Internationaal Recht en Mensenrechten

Het beginsel is verankerd in VN-verklaringen (zoals de Verklaring van Rio over Milieu en Ontwikkeling uit 1992, Principe 15).

Veel belangrijker voor de rechtspraktijk is het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM):

Artikel 2 (Recht op leven) en Artikel 8 (Recht op eerbiediging van privé- en gezinsleven): Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) heeft geoordeeld dat overheden op basis van deze artikelen een positieve verplichting hebben om preventieve en passende maatregelen te nemen bij reële, ernstige dreigingen voor de gezondheid of het milieu, zelfs als de wetenschappelijke onzekerheid nog groot is. (Dit lag bijvoorbeeld ook aan de basis van het Nederlandse Urgenda-arrest).

3. Nederlandse Wetgeving (Omgevingswet)

In de Nederlandse nationale wetgeving was het voorzorgsbeginsel heel lang een 'ongeschreven algemeen rechtsbeginsel' dat door rechters werd toegepast via open normen (zoals de zorgplicht of de algemene beginselen van behoorlijk bestuur). Sinds de invoering van de nieuwe Omgevingswet is het echter voor het eerst expliciet nationaal gecodificeerd:

Artikel 3.3 Omgevingswet: Hierin is wettelijk vastgelegd dat de overheid bij het opstellen van omgevingsvisies expliciet rekening moet houden met het voorzorgsbeginsel.
Artikel 5.32 Omgevingswet: Dit geeft een bestuursorgaan de specifieke wettelijke bevoegdheid om bijvoorbeeld een omgevingsvergunning te weigeren als er gegronde redenen zijn om aan te nemen dat een activiteit mogelijk ernstige nadelige gevolgen heeft voor de gezondheid, zelfs bij het ontbreken van sluitend wetenschappelijk bewijs.

De juridische drempel: Wanneer mag je het gebruiken?

De wet stelt wel strenge eisen aan het gebruik van het voorzorgsbeginsel om te voorkomen dat overheden volstrekt willekeurig of op basis van pure speculatie besluiten nemen. Om er wettelijk een succesvol beroep op te doen, moet er sprake zijn van:

Potentieel ernstige of onomkeerbare schade (voor milieu of volksgezondheid).
Wetenschappelijke onzekerheid: Het causale verband is nog niet 100% bewezen, maar er zijn wel objectieve, serieuze indicaties vanuit de wetenschap dat het risico reëel is.

De paradox met de coronacrisis

Juist omdat de wettelijke basis in het Europese en internationale recht zo sterk is verankerd rondom volksgezondheid, is de trage reactie op aërosolen destijds juridisch en bestuurlijk zo kwalijk. Het voorzorgsbeginsel dicteert namelijk: bij wetenschappelijke onzekerheid over een ernstig risico (het virus hangt mogelijk in de lucht), mag je het gebrek aan 100% wetenschappelijke consensus niet gebruiken als reden om beschermende maatregelen (zoals ventilatie en FFP2-maskers) uit te stellen. Het OMT draaide het destijds om: ze eisten eerst onomstotelijk bewijs dat het via aërosolen ging, alvorens het beleid aan te passen. Dat is exact de omgekeerde wereld van wat het voorzorgsbeginsel wettelijk beoogt.