Op 28 augustus 2026 verscheen aflevering 206 van The Peter McCormack Show, met Emad Mostaque als gast. Mostaque richtte Stability AI op, het bedrijf achter de beeldgenerator Stable Diffusion, en schreef het boek The Last Economy. Zijn boodschap is stevig. Volgens hem is binnen twee jaar vrijwel elk werk dat op afstand kan, goedkoper en beter te doen door AI. Hij verwijst naar schattingen van McKinsey en OpenAI dat ongeveer de helft van alle taken te automatiseren is, en voorspelt humanoïde robots voor 1,50 dollar per uur.

Opvallender is waar het gesprek daarna over gaat: de democratie. Mostaque waarschuwt dat staten AI gaan gebruiken om burgers te controleren. Tegelijk ziet hij AI als een manier om beleid beter te maken. Voor Burgerplatform is dat de aanleiding om te zeggen waar wij staan. AI kan de democratie beter laten werken, maar alleen als AI de overheid controleert en niet de burger. En de opbrengst van AI hoort bij iedereen terecht te komen.

Eerst: wat deze video wel en niet is

Het is een gesprek van bijna twee uur tussen een podcastmaker en een ondernemer. Veel van wat Mostaque zegt, zijn voorspellingen en eigen beweringen, geen onderzochte feiten. Hij heeft er ook belang bij: zijn nieuwe bedrijf Intelligent Internet werkt volgens hem aan open-source AI voor beleid, die in oktober zou verschijnen. Wij gebruiken het gesprek daarom als aanleiding, niet als bewijs.

Wat Mostaque zegt over AI en democratie

• Instituties zijn trage systemen. Volgens Mostaque werken overheden en bedrijven als trage, slecht afgestemde vormen van kunstmatige intelligentie. Ze nemen besluiten die niemand goed kan volgen.
• AI als toets. Hij stelt voor AI in te zetten als extra controle op beleid, een soort “upper upper house” boven het parlement. Samen met burgerraden zou dat tot betere besluiten leiden. AI kan volgens hem ook helpen om feiten en meningen uit elkaar te halen in een debat.
• Controleren, niet beslissen. Presentator Peter McCormack wil vooral dat AI de overheid doorlicht, zoals contracten en uitgaven: “show us receipts”. Mostaque is het met hem eens dat AI moet controleren en niet moet beslissen.
• Een AI van de burgers. Mostaque pleit voor een publieke AI in collectief eigendom van burgers, waarbij iedereen een eigen assistent heeft die zijn belangen behartigt.
• De keerzijde. AI is volgens hem overtuigender dan mensen en kan beter voorspellen wat mensen doen. Hij verwacht dat staten AI gaan vergunnen, dat de sterkste modellen alleen voor techbedrijven en overheden beschikbaar komen, en dat hersenscans en surveillance kunnen worden ingezet om mensen te controleren. Ook modellen zelf zijn niet neutraal, want er zit altijd een kleur in.

Stop eerst: surveillance, manipulatie en machtsconcentratie

Voordat AI de democratie kan helpen, moet de overheid stoppen met AI die burgers wantrouwt. Nederland weet hoe dat afloopt. In 2020 concludeerde de Autoriteit Persoonsgegevens dat de Belastingdienst de nationaliteit van aanvragers van kinderopvangtoeslag gebruikte als indicator in een risicomodel dat aanvragen automatisch selecteerde. Dat was volgens de toezichthouder onrechtmatig en discriminerend (zie ook de toeslagenaffaire). Een algoritme dat burgers bij voorbaat verdacht maakt, is het tegendeel van een betere democratie.

Er zijn drie risico’s die de overheid eerst moet stoppen:

• Surveillance. Geen AI die burgers volgt, scoort of voorspelt zonder concrete verdenking. De Europese AI-verordening verbiedt sinds 2 februari 2025 al onder meer sociale scores en het voorspellen van strafbaar gedrag van individuen. Handhaaf dat streng, en zoek er geen nieuwe uitzonderingen bij.
• Manipulatie. Als AI overtuigender is dan mensen, kan AI ook kiezers bespelen. Politieke boodschappen die door AI zijn gemaakt of op maat gesneden, moeten herkenbaar zijn. Wie de overheid adviseert met AI, moet laten zien welk model is gebruikt en met welke instructies.
• Machtsconcentratie. Als een paar techbedrijven de sterkste modellen en de rekenkracht bezitten, bepalen zij de spelregels. Dat zie je nu al bij datacenters (zie Datacenters houden stroom- en waterverbruik geheim). Een overheid die afhankelijk wordt van gesloten systemen, kan haar eigen besluiten niet meer uitleggen.

De bron: besluiten zonder afweging

Het diepere probleem is niet de techniek, maar hoe besluiten nu tot stand komen. Bestuurskundige Leo Klinkers noemt het in een interview op Burgerplatform “waarden-loze politiek die vanzelf leidt tot waarde-loos bestuur”. Wetten worden gemaakt zonder analyse van oorzaken (zie Waardeloos bestuur vraagt om betere regels). Elk ministerie bewaakt zijn eigen potje. Een bezuiniging die het ene ministerie iets oplevert, kost elders vaak meer, maar niemand ziet die rekening.

Juist daar kan AI helpen, als hulpmiddel en niet als beslisser. AI kan duizenden inspraakreacties van burgers lezen en eerlijk samenvatten, zodat ook de stem van wie geen lobbyist heeft meetelt. AI kan contracten, begrotingen en lobbycontacten doorzoekbaar maken. En AI kan helpen bij een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA): alle opties naast elkaar zetten, met de effecten op gezondheid, natuur, bestaanszekerheid en toekomstige generaties, ook als die effecten bij een ander ministerie vallen. Dan wordt zichtbaar waar een euro het meeste oplevert. Met het Fonds Brede Welvaart kan geld vervolgens over de grenzen van ministeries heen gaan naar wat werkt (zie Het Fonds Brede Welvaart pakt het anders aan en Economie is wat we voor elkaar doen). Zo doorbreek je de verkokering niet door te hakken, maar door geldstromen om te leiden.

Voorwaarde is dat die AI zelf controleerbaar is. Dus open broncode, openbare gegevens, uitleg bij elke uitkomst, en altijd een mens die beslist en daarop aanspreekbaar is.

Herstel: een democratie met tijd en inzicht

Stel je een Nederland voor waarin elk groot wetsvoorstel vooraf wordt getoetst op oorzaken en op brede welvaart, en waarin iedereen die toets kan nalezen. Waar burgerraden over moeilijke keuzes meebeslissen, met AI die de inbreng van duizenden mensen ordent, maar met burgers die het laatste woord hebben. Waar publieke AI een nutsvoorziening is, van ons allemaal, en niet het bezit van een paar bedrijven. Burgerplatform vraagt van de overheid:

• AI die de overheid controleert. Maak overheidscontracten, subsidies, begrotingen en lobbycontacten open en machineleesbaar, zodat burgers, journalisten en volksvertegenwoordigers ze met AI kunnen doorlichten.
• Integrale afweging als standaard. Laat bij grote besluiten een MKBA op brede welvaart maken, met AI als hulpmiddel, en maak de aannames openbaar. Laat geld via het Fonds Brede Welvaart gaan naar wat het meeste oplevert, ongeacht welk ministerie het uitgeeft.
• Burgerparticipatie die telt. Gebruik AI om inspraak toegankelijk te maken en eerlijk samen te vatten, en organiseer burgerraden over grote keuzes, ook over AI zelf.
• Publieke en open AI. Investeer in open, controleerbare AI in publieke handen. Geen besluiten over burgers op basis van systemen die niemand kan inzien.
• Grenzen aan surveillance. Geen risicoprofilering op basis van afkomst of gedrag zonder concrete verdenking, en strikte handhaving van de verboden in de AI-verordening.
• De opbrengst van AI voor iedereen. Koppel inkomen deels los van de economische waarde van betaald werk, zoals wij eerder schreven in AI geeft ons tijd terug. Dan krijgen mensen meer tijd voor kunst en cultuur, voor zorg en voor elkaar.

Dat laatste hoort bij een betere democratie. Meedoen in een burgerraad, inspraak geven of een vereniging draaiende houden kost tijd. Wie twee banen nodig heeft om rond te komen, heeft die tijd niet. Als AI ons werk uit handen neemt, kan AI ons ook de tijd teruggeven om samen te besturen. Op Truetopia werken we dat toekomstbeeld verder uit.

Mostaque zegt dat alles afhangt van de vraag wie de AI bouwt en bezit. Daarin heeft hij gelijk. Een AI die burgers doorlicht, maakt een democratie zwakker. Een AI die de overheid doorlicht, afwegingen zichtbaar maakt en burgers tijd teruggeeft, maakt haar sterker. Die keuze maakt geen techbedrijf. Die maken wij.

Aanleiding: The Peter McCormack Show, ‘AI CEO: “Your Economic Life Expectancy Ends In 2 Years” | Emad Mostaque’, YouTube (aflevering 206, 28 augustus 2026). Weergave en citaten op basis van de automatische Engelse ondertiteling. Zie ook: Autoriteit Persoonsgegevens, Belastingdienst/Toeslagen: De verwerking van de nationaliteit van aanvragers van kinderopvangtoeslag (juli 2020); Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), verboden praktijken van toepassing sinds 2 februari 2025. Video: The Peter McCormack Show via YouTube.